امروزه در بسیاری از ساختمان‌ها، پشت بام بیشتر به عنوان محلی برای قرارگیری تجهیزات تأسیساتی مانند کولر، چیلر، مخزن آب و سایر تجهیزات ساختمان در نظر گرفته می‌شود. با این حال، بخش قابل توجهی از فضای بام می‌تواند با یک طراحی اصولی به محیطی کاربردی و جذاب تبدیل شود.
البته بهترین استفاده از پشت بام به معنای ساخت‌وساز بدون بررسی شرایط ساختمان نیست. پیش از اجرای هرگونه تغییر، باید وضعیت سازه، عایق‌کاری، شیب‌بندی، مسیر تخلیه آب، دسترسی، جان‌پناه و محل تجهیزات تأسیساتی بررسی شود. در بعضی ساختمان‌ها نیز محدودیت‌های فنی، مشاعات یا ضوابط ساختمان می‌تواند نوع استفاده از بام را محدود کند.
از طراحی یک فضای نشیمن و استراحت گرفته تا ایجاد روف گاردن، فضای سبز، محل دورهمی یا حتی یک فضای کوچک برای مطالعه و کار، گزینه‌های مختلفی برای استفاده بهتر از پشت بام وجود دارد. در ادامه، این ایده‌ها و نکات مهم اجرای آنها را بررسی می‌کنیم.
بیشتر بخوانید: ظهور معماری سبز و مراحل توسعه آن
-
چگونه از پشت بام به بهترین شکل ممکن استفاده کنیم؟
طرح پشت بام منازل معمولاً به شکل‌های مختلفی مانند مستطیلی یا چندضلعی است و در برخی ساختمان‌ها نیز قسمت‌هایی مانند فضای زیر شیروانی یا تراس بام وجود دارد. این فضاها در صورت برخورداری از شرایط مناسب می‌توانند کاربردهای متفاوتی داشته باشند.
۱. ایجاد اتاق یا فضای اقامت در پشت بام
یکی از ایده‌هایی که ممکن است برای بعضی ساختمان‌ها جذاب باشد، ایجاد یک فضای اقامت یا اتاق مهمان در بام است. با این حال، این کار با قرار دادن چند وسیله در پشت بام تفاوت دارد و معمولاً به بررسی سازه، عایق‌کاری، تأسیسات، دسترسی، نورگیری و ضوابط مربوط به ساخت‌وساز نیاز دارد.
اگر ایجاد چنین فضایی از نظر فنی و قانونی امکان‌پذیر باشد، می‌توان یک اتاق کوچک را با حداقل تجهیزات مورد نیاز مانند تخت، کمد و میز طراحی کرد. استفاده از رنگ‌های روشن و مبلمان کم‌حجم نیز می‌تواند فضا را دلبازتر نشان دهد.
۲. ایجاد دفتر کار یا اتاق مطالعه
اگر پشت بام یا فضای زیر شیروانی شرایط مناسبی داشته باشد، می‌توان آن را به یک فضای آرام برای مطالعه یا کار تبدیل کرد.
یک میز کار، صندلی مناسب، قفسه کتاب و نورپردازی اصولی می‌تواند برای ایجاد چنین فضایی کافی باشد. البته اگر قرار است فضای بسته و دائمی ساخته شود، موضوع عایق حرارتی و رطوبتی، تهویه، تأسیسات و مجوزهای لازم نیز باید پیش از اجرا بررسی شود.
۳. طراحی فضای بازی کودکان
در صورت ایمن‌سازی کامل محیط، بخشی از پشت بام یا فضای سرپوشیده آن می‌تواند به محل بازی کودکان اختصاص پیدا کند.
استفاده از کف‌پوش مناسب، کمد یا قفسه برای نگهداری اسباب‌بازی‌ها و تجهیزات متناسب با سن کودک می‌تواند این فضا را کاربردی‌تر کند. مهم‌ترین موضوع در چنین فضایی، ایمنی است؛ دسترسی کودک به لبه بام، تجهیزات تأسیساتی، کابل‌ها و قسمت‌های خطرناک باید کاملاً کنترل شود.
-
ایجاد باغبانی و روف گاردن روی پشت بام
یکی از جذاب‌ترین ایده‌ها برای استفاده از فضای بام، ایجاد روف گاردن یا فضای سبز روی پشت بام است. روف گاردن می‌تواند در قالب‌های مختلفی اجرا شود؛ از چند گلدان و فلاورباکس سبک گرفته تا طراحی گسترده‌تر با پوشش گیاهی، مسیر دسترسی و فضای نشیمن.
اما پیش از اجرای روف گاردن باید چند موضوع مهم بررسی شود:
- ظرفیت سازه: وزن خاک، گلدان، آب، گیاهان، کف‌سازی و تجهیزات باید در طراحی و ارزیابی سازه در نظر گرفته شود. اضافه کردن بار قابل توجه بدون بررسی سازه می‌تواند خطرناک باشد.
- وضعیت عایق‌کاری: بام باید از نظر نفوذ آب و رطوبت بررسی شود و جزئیات عایق‌کاری و لایه‌های محافظ آن به‌درستی اجرا شده باشد.
- شیب‌بندی و تخلیه آب: آب آبیاری یا بارندگی نباید روی بام جمع شود. مسیرهای تخلیه آب باید عملکرد مناسبی داشته باشند.
- انتخاب گیاهان: گیاهان باید متناسب با میزان نور، باد، دمای محیط و شرایط اقلیمی محل انتخاب شوند.
- سیستم آبیاری: برای تعداد زیاد گلدان یا فضای سبز گسترده، طراحی یک سیستم آبیاری مناسب می‌تواند نگهداری را ساده‌تر کند.
- دسترسی و نگهداری: انتقال خاک، گیاه، کود و تجهیزات و همچنین دسترسی برای هرس و تعمیرات باید از ابتدا در نظر گرفته شود.
- بودجه: هزینه اجرای روف گاردن فقط به خرید گیاه محدود نیست و مواردی مانند زیرسازی، گلدان یا فلاورباکس، آبیاری، کف‌سازی، نورپردازی و نگهداری نیز باید محاسبه شوند.
اگر ساختمان قدیمی است یا وضعیت عایق‌کاری و سازه آن مشخص نیست، بهتر است پیش از اجرای فضای سبز، شرایط بام توسط متخصص بررسی شود.
کشاورزی روی پشت بام
کشاورزی روی پشت بام یکی از روش‌های مدرن کشت در شهرها و مناطق شهرنشین است. این روش کشت معمولا با استفاده از سیستم های هیدروپونیک، که در آن گیاهان بدون استفاده از خاک کشت می‌شوند، انجام می‌شود. با کشت گیاهان در بام‌های ساختمان‌ها، علاوه بر تولید محصولات غذایی، نیاز به انتقال آنها از مناطق دیگر کاهش می‌یابد. علاوه بر این، کشت روی پشت بام می‌تواند به بهبود کیفیت هوای داخلی ساختمان همچنین هوای منطقه کمک کند.
با توجه به کمبود فضای سبز در شهرها، کشت روی پشت بام می‌تواند به عنوان یک راهکار سبز و نوین برای ایجاد فضای سبز در شهرها، بهبود تصویر شهر و افزایش قیمت ساختمان و در نهایت بهبود هوای شهر باشد.
بیشتر بخوانید: وظایف سازنده ساختمان
ایجاد یک محیط جذاب برای جلسات خانوادگی در فضای باز
بسیاری از جلسات خانوادگی را می توان در پشت بام بدون توجه به طرح و شکل آن ترتیب داد تا صاحبان خانه و مهمانان بتوانند در فضای باز بنشینند و از تماشای طبیعت یا ساختمان های مجاور لذت ببرند. ایجاد این محیط به ویژه برای ساختمان های بلند جذاب است. از جمله ایده ها و مواردی که در هنگام انجام این جلسات باید مورد توجه قرار گیرد می توان به موارد زیر اشاره کرد:
الزامات اساسی: شامل موارد ضروری و مهمی است که نمی توان از آنها صرف نظر کرد، از جمله موارد زیر:
1.نرده هایی با ارتفاع مناسب که حفاظت و ایمنی را به عنوان پیش نیاز نشستن و پیک نیک در پشت بام خانه فراهم می کند.
2.نور خوب برای زمانی که می خواهید بنشینید، ستاره ها را تماشا کنید و از هوای خوب شب لذت ببرید. همچنین مهم است که ایمنی افراد را تضمین کنید و به آنها کمک کنید وقتی هوا تاریک می شود ببینند و حرکت کنند.
3.محافظت در برابر عوامل جوی که ممکن است گاهی مضر شوند، مانند: آفتاب سوزانی که باید به وسیله چترها از آن جلوگیری شود.
4.قراردادن مبلمان مناسب برای نشستن و استراحت، مانند: صندلی های تاشو، یا مبل ها و تخته هایی که به گونه ای ثابت و راحت چیده شده و طراحی شده اند.
الزامات غیر اساسی: رعایت برخی از موارد ممکن است زیبا باشند و به ظرافت و جذابیت مکان بیافزایند، اما برخی از آنها قابل چشم پوشی هستند، از جمله موارد زیر:
1.گیاهان سبز یا چمن کوتاه که به نوبه خود فضای طبیعی خالص تر، زیباتر و آرامش بخشی را هنگام نشستن در کنار دوستان و آشنایان ایجاد می کنند.
2.وسایل آشپزخانه که در حیاط بیرونی قرار دارند تا در صورت تمایل برخی از غذاهای ساده را طبخ کنند، از جمله: میز ناهارخوری، کباب پز کوچک، وسایل غذاخوری و غیره.
3.منابع آب مانند یک فواره کوچک، یک استخر بادی قابل حمل برای تفریح یا چیز دیگر.
ایده‌های دیگر برای استفاده از پشت بام
اگر به دنبال بهترین استفاده از پشت بام هستید، لازم نیست حتماً پروژه‌ای بزرگ اجرا کنید. گاهی یک طراحی ساده می‌تواند فضای بام را بسیار کاربردی‌تر کند.
| ایده | میزان اجرا | نکته مهم |
|---|---|---|
| فضای نشیمن | ساده تا متوسط | انتخاب مبلمان مقاوم |
| روف گاردن | متوسط تا تخصصی | بررسی سازه و عایق |
| فضای سبز گلدانی | ساده | کنترل وزن و آبیاری |
| اتاق کار | متوسط تا تخصصی | نیازمند بررسی امکان ساخت |
| فضای بازی | متوسط | اولویت با ایمنی |
| کشاورزی شهری | متوسط تا تخصصی | آب، وزن و نور مهم است |
| فضای دورهمی | ساده تا متوسط | سایه‌بان و نورپردازی |
| محل استراحت و مطالعه | ساده | طراحی مناسب و دسترسی |
قبل از بازسازی یا تغییر کاربری پشت بام به چه نکاتی توجه کنیم؟
پیش از تصمیم‌گیری برای طراحی پشت بام، بهتر است این موارد بررسی شوند:
- وضعیت سازه و ظرفیت باربری بام
- وضعیت عایق رطوبتی و آب‌بندی
- شیب‌بندی و مسیر خروج آب
- محل قرارگیری کولر، چیلر، داکت‌ها و سایر تجهیزات
- مسیر دسترسی به تجهیزات برای تعمیر و سرویس
- ایمنی لبه‌های بام و جان‌پناه
- شرایط باد و تابش خورشید
- سیستم آبیاری و دسترسی به آب
- وزن تجهیزات و مصالح جدید
- ضوابط ساختمان و محدودیت‌های مربوط به مشاعات و ساخت‌وساز
به‌خصوص در ساختمان‌های چندواحدی، پشت بام ممکن است جزء مشاعات ساختمان محسوب شود. بنابراین پیش از اجرای تغییرات، وضعیت حقوقی و مقررات مربوط به ساختمان نیز باید بررسی شود.
اشتباهات رایج در استفاده از پشت بام
۱. اجرای فضای سبز بدون بررسی سازه
اشتباه: انتقال حجم زیادی خاک، گلدان و تجهیزات به بام بدون محاسبه وزن.
راه‌حل: ظرفیت باربری و بارهای جدید باید پیش از اجرا بررسی شوند.
۲. بی‌توجهی به عایق‌کاری
اشتباه: اجرای کف‌سازی یا گلدان‌های ثابت روی بام بدون توجه به لایه عایق.
راه‌حل: وضعیت آب‌بندی و جزئیات اجرای لایه‌های جدید باید توسط متخصص بررسی شود.
۳. مسدود کردن مسیر خروج آب
اشتباه: قرار دادن گلدان، کف‌سازی یا تجهیزات روی مسیر آبروها.
راه‌حل: آبروها و مسیرهای تخلیه باید همیشه قابل دسترسی و پاکیزه باشند.
۴. حذف دسترسی به تجهیزات تأسیساتی
اشتباه: طراحی روف گاردن یا فضای نشیمن به شکلی که دسترسی به کولر، چیلر و سایر تجهیزات دشوار شود.
راه‌حل: مسیر مشخصی برای سرویس و تعمیر تجهیزات در نظر بگیرید.
۵. استفاده از مبلمان یا تجهیزات سبک بدون مهار
اشتباه: استفاده از تجهیزات سبک در بام‌های بادخیز بدون توجه به احتمال جابه‌جایی آنها.
راه‌حل: تجهیزات و عناصر سبک باید متناسب با شرایط باد و محل به‌درستی تثبیت شوند.
۶. تبدیل پشت بام به فضای مسکونی بدون بررسی ضوابط
اشتباه: ساخت اتاق یا فضای بسته بدون بررسی امکان قانونی و فنی آن.
راه‌حل: قبل از طراحی و اجرا، امکان ساخت و الزامات مربوط به پروژه بررسی شود.
بهترین انتخاب برای پشت بام چیست؟
پاسخ این سؤال برای همه ساختمان‌ها یکسان نیست. بهترین استفاده از پشت بام به مساحت، وضعیت سازه، میزان تابش، شرایط آب‌وهوایی، بودجه، دسترسی و هدف مالک بستگی دارد.
برای مثال، اگر هدف ایجاد فضایی کم‌هزینه باشد، می‌توان از مبلمان فضای باز و چند گلدان مناسب استفاده کرد. اگر هدف ایجاد فضای سبز باشد، روف گاردن یا فلاورباکس گزینه‌های قابل بررسی هستند. در پروژه‌های بزرگ‌تر نیز می‌توان طراحی کامل بام را با فضای نشیمن، گیاهان، سایه‌بان و نورپردازی ترکیب کرد.
نقش آسال سازه پرگاس در بازسازی و طراحی پشت بام
تبدیل یک پشت بام معمولی به فضای کاربردی، فقط به انتخاب مبلمان و گیاهان محدود نمی‌شود. وضعیت کف، عایق‌کاری، شیب‌بندی، تأسیسات و امکان اجرای تغییرات باید پیش از طراحی نهایی بررسی شود.
آسال سازه پرگاس در زمینه بازسازی ساختمان، طراحی و اجرای فضاهای داخلی و پروژه‌های ساختمانی فعالیت می‌کند و می‌تواند در بررسی و برنامه‌ریزی پروژه‌های بازسازی و بهسازی ساختمان همراه شما باشد.
بیشتر بخوانید: وظایف سازنده ساختمان
جمع‌بندی
پشت بام می‌تواند چیزی فراتر از محلی برای قرارگیری تجهیزات ساختمان باشد. با یک طراحی اصولی می‌توان از این فضا برای ایجاد فضای نشیمن، باغبانی، روف گاردن، مطالعه، دورهمی یا سایر کاربری‌های مناسب استفاده کرد.
با این حال، بهترین استفاده از پشت بام همیشه به معنای بیشترین ساخت‌وساز نیست. پیش از هر تغییر باید وضعیت سازه، عایق‌کاری، تخلیه آب، تجهیزات تأسیساتی، ایمنی و ضوابط ساختمان بررسی شود. انتخاب راهکار مناسب پس از این بررسی‌ها کمک می‌کند هم از فضای بام استفاده بیشتری ببرید و هم از ایجاد مشکلاتی مانند نفوذ رطوبت، افزایش بار سازه یا اختلال در تأسیسات جلوگیری کنید.
سوالات متداول
آیا می‌توان پشت بام را به روف گاردن تبدیل کرد؟
بله، اما پیش از اجرا باید ظرفیت سازه، عایق‌کاری، وزن خاک و گلدان‌ها، سیستم آبیاری و تخلیه آب بررسی شود.
آیا ساخت اتاق روی پشت بام امکان‌پذیر است؟
این موضوع به شرایط ساختمان، سازه، ضوابط و مجوزهای مربوط به پروژه بستگی دارد و نمی‌توان برای همه ساختمان‌ها پاسخ یکسانی ارائه کرد.
بهترین گیاهان برای پشت بام کدام‌اند؟
گیاهان مناسب باید با شرایط اقلیمی، میزان نور، باد و دمای محل سازگار باشند. همچنین وزن گلدان و بستر کشت باید در طراحی لحاظ شود.
آیا می‌توان روی پشت بام کشاورزی کرد؟
بله، در بعضی شرایط می‌توان از گلدان، فلاورباکس، بسترهای سبک یا سیستم‌های هیدروپونیک استفاده کرد؛ اما وزن، آب، نور، باد و دسترسی باید از ابتدا بررسی شوند.
برای ایجاد فضای نشیمن روی پشت بام چه چیزهایی لازم است؟
مبلمان مناسب فضای باز، نورپردازی، سایه‌بان در صورت نیاز، کف‌سازی مناسب و مهم‌تر از همه، ایمنی و جان‌پناه مناسب از موارد مهم هستند.
آیا روف گاردن باعث افزایش ارزش ساختمان می‌شود؟
ممکن است طراحی باکیفیت فضای بام برای برخی خریداران جذاب باشد، اما افزایش ارزش ملک قطعی نیست و به موقعیت، کیفیت اجرا و شرایط کلی ساختمان بستگی دارد.
آیا می‌توان استخر روی پشت بام ساخت؟
استخر وزن بسیار زیادی به ساختمان وارد می‌کند و اجرای آن نیازمند بررسی دقیق سازه، آب‌بندی، تأسیسات و الزامات ایمنی است. بدون تأیید فنی نباید چنین سازه‌ای روی بام اجرا شود.
چگونه هزینه طراحی پشت بام را کاهش دهیم؟
می‌توان به‌جای اجرای یک پروژه سنگین، از راهکارهای سبک‌تر مانند گلدان، فلاورباکس، مبلمان فضای باز و نورپردازی استفاده کرد و از ساخت‌وسازهای غیرضروری پرهیز کرد.