بررسی قدیمیترین ساختمانهای جهان به ما کمک میکند با شیوه زندگی، باورهای مذهبی، تواناییهای فنی و دانش معماری جوامع باستانی آشنا شویم. برخی از این بناها معبد بودهاند، برخی محل سکونت و برخی نیز به عنوان مقبره یا مجموعههای آیینی ساخته شدهاند.
البته عبارت «قدیمیترین ساختمان جهان» را نمیتوان همیشه به یک بنا نسبت داد؛ زیرا معیارهای مختلفی مانند تاریخ ساخت، میزان باقیماندن بنا، نوع سازه و اینکه یک بنا را «ساختمان» یا «اثر معماری» بدانیم، نتیجه را تغییر میدهد.
در این مقاله ۵ نمونه شاخص از قدیمیترین ساختمانها و سازههای شناختهشده جهان را بررسی میکنیم؛ بناهایی که هرکدام بخش مهمی از تاریخ معماری بشر را نشان میدهند.
بیشتر بخوانید: 8 مجتمع مسکونی معروف دنیا
ا
معابد مگالیتیک مالت؛ از نخستین معماریهای سنگی جهان
معابد مگالیتیک مالت (Megalithic Temples of Malta) که قدمت آنها به 3600 الی 3700 سال قبل از میلاد باز میگردد، یکی قدیمیترین سازههای مستقل روی زمین محسوب میشوند. معابد در طول سه مرحله انقلاب فرهنگی Ġgantija (3600-3200 قبل از میلاد)، Saflieni (3300-3000 قبل از میلاد) و Tarxien (3150 قبل از میلاد-2500 قبل از میلاد) ساخته شدند. امروزه، معابد توسط میراث مالت اداره می شود.
معابد مالت در چندین مکان در سراسر مالتا ساخته شدهاند که هر کدام دارای ویژگیهای منحصر به فرد خود هستند. با این حال، همه معابد معماری مشترکی دارند، این معماری شمال موارد زیر می باشد:
- دیوارهای داخلی معبد که از ارتوستات ساخته شده اند
- ردیفی از تخته های سنگی بزرگ در آنها وجود دارد
- فضای بین دیوارهها که پر از سنگهای سست می باشد
تفاوت های اصلی معابد مالت در تعداد اتاق های آن نهفته است که به آنها “آسپس” گفته می شود و برخی دارای سه، چهار، پنج یا حتی شش تا هستند.
دیوارهای خارجی معابد از سنگ آهک مرجانی ساخته شده اند. ماده ای که به طور قابل توجهی سخت تر از سنگ آهک گلوبیجرینا است که در بخش های داخلی معبد استفاده می شود. globigerina برای عناصر تزئینی و کنده کاری در معابد به کار رفته است.
کایرن بارنِنز؛ یکی از کهنترین بناهای مگالیتیک اروپا
کایرن بارننز (The Cairn of Barnenez) که در بریتانی، فرانسه قرار دارد، یک بنای نوسنگی (آخرین بخش عصر حجر) است و به عنوان یکی از قدیمیترین بناهای مگالیتیک (سنگ) در اروپا در نظر گرفته میشود. بارننز 72 متر طول، 25 متر عرض و بیش از 8 متر ارتفاع دارد.
Carin of Barnenez در دو مرحله ساخته شد که فاز اول بین 4850-4250 قبل از میلاد و فاز دوم بین 4450-4000 قبل از میلاد ساخته شد. این بنا با استفاده از 13000 تا 14000 تن سنگ ساخته شده است و دارای 11 اتاق می باشدکه از گرانیت و تخته سنگ می می باشند. در ابتدا، تمام اتاق ها توسط تپه محصور شده بودند اما با گذشت زمان، استخراج معادن مدرن باعث شده است که تعدادی از آنها تا حدی در معرض دید قرار گیرند.
در یک متر مکعب بارننز حاوی 1500 کیلوگرم سنگ است. فاز اول این بنای تاریخی، کایرن 1، حجمی حدود 2000 متر مکعب داشت و از 1000 تن گرانیت و 3000 تن دولریت ساخته شد. به طور کلی، برای ساخت کایرن 1 به تنهایی به 15000 تا 20000 روز کاری یا 200 کارگر به مدت سه ماه (با فرض 10 ساعت در روز) نیاز بود!
بنای Knap of Howar ؛ یکی از قدیمیترین خانههای سنگی حفظشده اروپا
بنای Knap of Howar که در اسکاتلند قرار دارد، مزرعه ای متعلق به دوران نوسنگی است و به عنوان قدیمی ترین خانه سنگی حفظ شده در اروپا در نظر گرفته می شود. این بنا بین 2800 تا 3700 سال قبل از میلاد ساخته شده و از دو ساختمان مستطیل شکل مجاور و رو به دریا تشکیل شده است. یکی از ساختمان ها به عنوان محل زندگی خانواده و دومی به عنوان کارگاه و فضای ذخیره سازی مورد استفاده قرار می گرفت.
دیوارهای سنگی مزرعه به ارتفاع 1.6 متر در زمان ساخت در آنجا بوده است. اتاق نشیمن به اندازه 10×5 متر بوده و با تخته های عمودی از هم جدا شده است. سوراخهای روی دیوارها نشان میدهد که سقف از چمنهایی که بالای دیوارها برافراشتهاند، تشکیل شده است. امروزه تخت ها و قفسه های سنگی کاملاً دست نخورده حفظ شده اند.
بیشتر بخوانید: فرق طراحی داخلی و دکوراسیون داخلی
نیوگرانج؛ شاهکار معماری پیشاتاریخی ایرلند
نیوگرانج (Newgrange) که در شهرستان میث، ایرلند واقع شده است، یک بنای تاریخی ماقبل تاریخ است و در حدود 3200 سال قبل از میلاد ساخته شده است و از استون هنج و اهرام مصر قدیمی تر است. در داخل مقبرهها مقادیر زیادی استخوان انسان پیدا شده است.
547 تخته خاکستری (صخره خاکی) وجود دارد که گذرگاه داخلی، اتاقک ها و سنگ های حاشیه بیرونی را تشکیل می دهند – برخی از آنها از حدود 5 کیلومتری ساحل صخره ای در کانتی لوث آمده اند. نما و ورودی با استفاده از سنگفرشهای کوارتز سفید از کوههای Wicklow، سنگفرشهای گابرو از کوههای کولی، سنگفرشهای گرانودیوریتی از کوههای مورن و سیلتسنگ نواری از سواحل Carlingford Lough ساخته شدهاند. گرانیت داخل نیز از کوه های مورن آمده است.مطالعات زمین شناسی نشان می دهد که هزاران سنگریزه تشکیل دهنده این سازه تقریباً 200000 تن وزن داشته اند!
هرم جوسر؛ آغاز معماری هرمسازی سنگی مصر
هرم جوسر(Pyramid of Djoser) بین 2667 تا 2648 قبل از میلاد ساخته شد و محل استراحت جوسر – دومین پادشاه از سلسله سوم پادشاهی قدیم مصر است که 19 سال سلطنت کرد.
این مقبره ابتکاری چشم اندازی بی نظیر بر سقارا مصر دارد و توسط دیوار آهکی سبک تورا به ارتفاع 10.5 متر احاطه شده است و ساختار کلی آن شبیه آجر گلی است. دیوار بیرونی کاملاً توسط یک ترانشه حفر شده در سنگ زیرین احاطه شده است که طول آن 750 متر و عرض آن 40 متر است.
این منطقه شامل 20 جفت ستون آهکی است که شبیه دسته های ساقه گیاهان ساخته شده اند. اتاقک تدفین از چهار لایه گرانیت ساخته شده و دارای یک دهانه بوده که پس از دفن توسط یک بلوک 3.5 تنی مهر و موم شده اند. البته لازم به ذکر است که جنازه سال ها پیش دزدیده شده و اثری از آن نیست.
مقایسه ۵ بنای باستانی مورد بررسی
| بنا | کشور | دوره تقریبی | نوع بنا |
|---|---|---|---|
| معابد مگالیتیک مالت | مالت | هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد | معابد و بناهای آیینی |
| کایرن بارننز | فرانسه | هزاره پنجم پیش از میلاد | بنای تدفینی |
| Knap of Howar | اسکاتلند | اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد | سکونتگاه سنگی |
| نیوگرانج | ایرلند | حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد | بنای تدفینی و آیینی |
| هرم جوسر | مصر | سده ۲۷ پیش از میلاد | مجموعه آرامگاهی سلطنتی |
نکته: تاریخهای بناهای پیشاتاریخی در برخی موارد بر اساس شواهد باستانشناسی و روشهای تاریخگذاری تعیین شدهاند و ممکن است در پژوهشهای جدید بازبینی شوند.
معماری این ساختمانهای باستانی چه تفاوتی با ساختمانهای امروزی دارد؟
در نگاه اول، تفاوت میان این بناها و ساختمانهای مدرن بسیار زیاد است؛ اما برخی اصول مشترک میان آنها وجود دارد.
۱. انتخاب دقیق مصالح
سازندگان باستانی معمولاً مصالح را بر اساس ویژگیهای طبیعی آنها انتخاب میکردند. سنگ سخت برای بخشهای مقاوم و سنگهای نرمتر برای برخی عناصر تزئینی یا داخلی استفاده میشد.
۲. توجه به شرایط محیطی
جهت قرارگیری بنا، نور خورشید، شرایط آبوهوایی و موقعیت جغرافیایی در بسیاری از معماریهای باستانی اهمیت داشته است.
۳. سازماندهی فضا
حتی ساختمانهایی که با فناوری بسیار ابتدایی ساخته شدهاند، اغلب دارای مسیر ورود، فضاهای مرکزی، اتاقها، محل ذخیرهسازی یا فضاهای آیینی مشخص بودهاند.
۴. دوام سازه
یکی از شگفتانگیزترین ویژگیهای این بناها، دوام آنهاست. بسیاری از آنها هزاران سال پس از ساخت همچنان قابل مشاهده هستند.
البته این دوام فقط به کیفیت مصالح مربوط نمیشود؛ شکل سازه، ضخامت دیوارها، شرایط محیطی، نگهداری و حتی شانس بقا در برابر تخریبهای انسانی نیز مؤثر بودهاند.
چرا ساختمانهای باستانی هنوز اهمیت دارند؟
مطالعه ساختمانهای باستانی صرفاً برای شناخت گذشته نیست. این بناها میتوانند برای معماری امروز نیز آموزنده باشند.
شناخت مصالح بومی
بسیاری از جوامع گذشته از مصالحی استفاده میکردند که در محیط اطرافشان در دسترس بود. این رویکرد میتواند در معماری پایدار امروز نیز مورد توجه قرار گیرد.
هماهنگی با اقلیم
توجه به نور، جهت ساختمان، باد، دما و شرایط محیطی از موضوعاتی است که در معماری معاصر نیز اهمیت زیادی دارد.
بیشتر بخوانید: اصول ساختمان سبز شامل چیست؟
اهمیت دوام
یک ساختمان خوب فقط نباید در زمان ساخت عملکرد مناسبی داشته باشد؛ بلکه دوام، قابلیت نگهداری و امکان استفاده طولانیمدت نیز اهمیت دارد.
ارتباط معماری با فرهنگ
بسیاری از بناهای باستانی نشان میدهند که معماری همیشه فقط مسئله فنی نبوده است. فرهنگ، مذهب، سبک زندگی و نیازهای اجتماعی نیز بر شکل ساختمان تأثیر داشتهاند.
آیا میتوان ساختمانهای امروزی را مانند بناهای باستانی ماندگار ساخت؟
مسلماً فناوری ساخت امروز با دوران نوسنگی یا مصر باستان قابل مقایسه نیست. امروزه مهندسان از بتن، فولاد، شیشه، سیستمهای تأسیساتی پیشرفته، نرمافزارهای طراحی و روشهای مهندسی سازه استفاده میکنند.
با این حال، یک اصل مشترک همچنان اهمیت دارد: ساختمان باید برای شرایط واقعی خود درست طراحی و اجرا شود.
انتخاب مصالح مناسب، طراحی سازه، اجرای صحیح، کنترل کیفیت، عایقکاری، مدیریت رطوبت و نگهداری دورهای میتوانند تأثیر زیادی بر عمر مفید ساختمان داشته باشند.
در ساختمانهای قدیمی نیز اگر هدف حفظ بنا باشد، هرگونه بازسازی باید با شناخت ساختار تاریخی و مصالح موجود انجام شود.
بیشتر بخوانید: بازسازی خانه قدیمی؛ اصول و نکات مهم
اشتباهات رایج درباره قدیمیترین ساختمانهای جهان
۱. معرفی یک بنا به عنوان قدیمیترین ساختمان جهان بدون ذکر معیار
قدیمیترین بنای سنگی، قدیمیترین خانه، قدیمیترین معبد و قدیمیترین سازه پابرجا معیارهای متفاوتی دارند.
راهکار: هنگام معرفی بنا، نوع ساختمان و بازه زمانی ساخت آن را نیز مشخص کنید.
۲. یکی دانستن بناهای تاریخی و ساختمانهای مسکونی
برخی بناهای بسیار قدیمی، معبد یا مقبره بودهاند و برای سکونت ساخته نشدهاند.
راهکار: عملکرد اصلی بنا را در کنار تاریخ آن بررسی کنید.
۳. ارائه تاریخ ساخت به صورت کاملاً قطعی
در مورد بناهای پیشاتاریخی، تاریخگذاری معمولاً بر اساس شواهد باستانشناسی انجام میشود.
راهکار: در صورت وجود اختلاف، از عبارتهایی مانند «حدود»، «تقریباً» و «بر اساس شواهد موجود» استفاده کنید.
۴. نسبت دادن فناوریهای مدرن به معماران باستانی
نباید دانش سازندگان باستانی را با مفاهیم مهندسی مدرن یکسان دانست.
راهکار: توانایی آنها را بر اساس شواهد تاریخی و باستانشناسی توضیح دهید.
۵. تمرکز صرف بر ظاهر بنا
ارزش یک ساختمان تاریخی فقط به ظاهر آن محدود نمیشود.
راهکار: عملکرد، مصالح، ساختار، فرهنگ، محیط و شرایط تاریخی بنا را نیز بررسی کنید.
۶. نادیده گرفتن حفاظت و مرمت
ساختمانهای تاریخی بدون مراقبت ممکن است در اثر فرسایش طبیعی، رطوبت، گردشگری و فعالیتهای انسانی آسیب ببینند.
راهکار: حفاظت از بنا باید متناسب با ویژگیهای تاریخی و مصالح اصلی آن انجام شود.
آیا معماری مدرن میتواند از ساختمانهای باستانی الهام بگیرد؟
بله. البته هدف، کپیکردن ظاهر بناهای باستانی نیست.
معماری امروز میتواند از برخی اصول کلی آنها الهام بگیرد؛ مانند:
- استفاده هوشمندانه از مصالح
- توجه به اقلیم
- کاهش اتلاف منابع
- طراحی متناسب با نیاز کاربران
- ایجاد ارتباط مناسب میان ساختمان و محیط
- افزایش دوام و طول عمر بنا
- توجه به نور طبیعی
- طراحی فضاهای کاربردی
این اصول در معماری پایدار و طراحی ساختمانهای امروزی نیز اهمیت زیادی دارند.
بیشتر بخوانید: ظهور معماری سبز و مراحل توسعه آن
نقش آسال سازه پرگاس در طراحی و بازسازی ساختمان
شناخت تاریخ معماری نشان میدهد که یک ساختمان موفق فقط به ظاهر آن وابسته نیست؛ بلکه طراحی، کیفیت اجرا، انتخاب مصالح، عملکرد فضا و دوام ساختمان نیز اهمیت دارند.
در پروژههای ساختمانسازی، طراحی و بازسازی ساختمان، بررسی شرایط موجود ملک و انتخاب راهکار متناسب با نیاز پروژه اهمیت زیادی دارد.
در بازسازی ساختمانهای قدیمی نیز پیش از هر اقدامی باید وضعیت سازه، تأسیسات، مصالح، رطوبت، دیوارها و سایر بخشهای مهم ساختمان بررسی شود. سپس میتوان درباره میزان تخریب، نوسازی یا حفظ عناصر موجود تصمیم گرفت.
آسال سازه پرگاس با تمرکز بر خدمات ساختمانی و بازسازی، میتواند در بررسی و برنامهریزی پروژههای ساختمانی متناسب با شرایط ملک و نیاز کارفرما نقش داشته باشد.
بیشتر بخوانید: بازسازی ساختمان
جمعبندی
قدیمیترین ساختمانهای جهان تنها آثار سنگی باقیمانده از گذشته نیستند؛ آنها اسناد زندهای از توانایی انسان در طراحی، ساخت، سازماندهی فضا و استفاده از مصالح هستند.
از معابد مگالیتیک مالت و بناهای تدفینی بارننز گرفته تا خانههای سنگی Knap of Howar، نیوگرانج و هرم جوسر، هرکدام تصویری متفاوت از معماری جوامع باستانی ارائه میدهند.
این بناها همچنین یک نکته مهم را به ما یادآوری میکنند: معماری موفق تنها به ساختن یک ساختمان محدود نیست؛ بلکه ارتباط میان مصالح، محیط، عملکرد، فرهنگ، فناوری و دوام است که به یک بنا ارزش واقعی میدهد.
امروزه فناوری ساخت بسیار پیشرفتهتر شده است، اما بسیاری از اصول بنیادی معماری همچنان اهمیت خود را حفظ کردهاند.
سوالات متداول
قدیمیترین ساختمان جهان کدام است؟
پاسخ به تعریف «ساختمان» بستگی دارد. برخی بناهای مگالیتیک و سازههای پیشاتاریخی در زمره قدیمیترین ساختمانهای مستقل جهان قرار میگیرند و معابد مگالیتیک مالت از شناختهشدهترین نمونهها هستند.
قدیمیترین خانه سنگی اروپا کدام است؟
Knap of Howar در جزایر اورکنی اسکاتلند یکی از قدیمیترین و بهترین نمونههای حفظشده خانههای سنگی نوسنگی در شمالغرب اروپا است.
نیوگرانج چند سال قدمت دارد؟
نیوگرانج حدود ۳۲۰۰ سال پیش از میلاد ساخته شده و به دوره نوسنگی ایرلند تعلق دارد.
هرم جوسر چه زمانی ساخته شد؟
هرم جوسر در سده بیستوهفتم پیش از میلاد، در دوره سلسله سوم مصر ساخته شد و نخستین هرم مصر محسوب میشود.
آیا معابد مالت از اهرام مصر قدیمیتر هستند؟
بله، برخی از معابد مگالیتیک مالت، از جمله Ġgantija، به هزاره چهارم پیش از میلاد بازمیگردند و از بناهای بسیار قدیمیتر از اهرام مصر هستند.
چرا بناهای باستانی پس از هزاران سال باقی ماندهاند؟
استفاده از مصالح مقاوم، فرم سازهای مناسب، ضخامت زیاد برخی دیوارها، شرایط محیطی و همچنین حفاظت و مرمت در دورههای بعدی از عوامل مؤثر در بقای بسیاری از این بناها بودهاند.
آیا میتوان از معماری باستانی در ساختمانهای امروزی استفاده کرد؟
بله، اما بیشتر به صورت الهام از اصولی مانند استفاده مناسب از مصالح، توجه به اقلیم، نور طبیعی، دوام و ارتباط ساختمان با محیط؛ نه کپی مستقیم از شکل بناهای تاریخی.